ส่วนต่าง ๆ ของพืชและหน้าที่
เรียนจากภาพ สังเกตของจริง ทดลองอย่างมีเหตุผล แล้วฝึกตอบคำถาม
แผนตัวอย่าง 3 คาบ คาบละประมาณ 50 นาที ปรับตามบริบทห้องเรียน
เป้าหมายการเรียนรู้
- ระบุราก ลำต้น ใบ และดอกของพืชดอกได้
- อธิบายหน้าที่ของแต่ละส่วนด้วยข้อมูลจากภาพ การสังเกต หรือการทดลอง
- แยกสิ่งที่สังเกตเห็นออกจากคำอธิบาย และบันทึกผลตามจริง
เนื้อหาหลักอ้างอิงหัวข้อ ว 1.2 ป.4/1 กิจกรรมและโจทย์จัดทำใหม่ ครูควรเทียบหลักสูตรสถานศึกษาก่อนใช้
| คาบ | กิจกรรม |
|---|---|
| 1 | ก่อนเรียน 10 นาที / บทเรียน 15 นาที / สังเกตพืช 20 นาที / สรุป 5 นาที |
| 2 | ตั้งคำถามและคาดการณ์ 10 นาที / ตั้งทดลองและเริ่มบันทึก 30 นาที / อภิปราย 10 นาที (ติดตามผลภายหลังตามความเหมาะสม) |
| 3 | ทบทวนผลทดลอง 15 นาที / ใบงาน 15 นาที / หลังเรียน 15 นาที / สรุป 5 นาที |
1. รู้จักทีมงานของต้นพืช

ราก
ดูดน้ำและธาตุอาหาร และช่วยยึดต้นไว้

ลำต้น
พยุงส่วนต่าง ๆ และลำเลียงน้ำ ธาตุอาหาร และอาหาร

ใบ
ใบสีเขียวใช้แสง น้ำ และคาร์บอนไดออกไซด์สร้างน้ำตาล

ดอก
มีส่วนที่เกี่ยวข้องกับการสืบพันธุ์ของพืชดอก

น้ำที่รากดูดเข้าไปเคลื่อนผ่านลำต้นสู่ใบ ใบสีเขียวใช้พลังงานแสงสร้างอาหาร อาหารที่สร้างขึ้นช่วยเลี้ยงส่วนต่าง ๆ ของพืช ส่วนดอกเกี่ยวข้องกับการสืบพันธุ์ หน้าที่เหล่านี้ทำงานสัมพันธ์กัน
ธาตุอาหารจากดินไม่ใช่อาหารที่พืชสร้างขึ้น พืชสีเขียวสร้างน้ำตาลได้ด้วยการสังเคราะห์ด้วยแสง และอาจเปลี่ยนน้ำตาลไปสะสมเป็นแป้ง
เสริมความรู้: ผลและเมล็ด
ผลช่วยห่อหุ้มเมล็ด เมล็ดมีต้นอ่อนอยู่ภายในและอาจงอกเมื่อสภาพเหมาะสม ส่วนนี้เป็นความรู้เสริม ไม่ใช่จุดเน้นหลักของหน่วย
2. นักสำรวจพืชรอบตัว
เลือกพืช 2 ชนิด เช่น มะม่วงกับทานตะวัน ใช้พืชจริง ภาพถ่าย หรือภาพในเว็บ ถ้าไม่เห็นส่วนใด ให้บันทึกว่า “ยังไม่พบ” ไม่เดาข้อมูล
- สังเกตรูปร่าง สี และตำแหน่งของแต่ละส่วน
- บันทึกส่วนที่เหมือนและต่างกัน พร้อมวาดภาพ
- แยก “ข้อมูลที่เห็น” กับ “หน้าที่ที่ค้นคว้าเพิ่มเติม”
ไม่ถอนพืชเพื่อดูรากโดยไม่ได้รับอนุญาต ใช้ต้นกล้าในภาชนะหรือภาพรากแทนได้
คำถามชวนคิด: ใบต่างรูปร่างกันอาจทำหน้าที่เดียวกันได้หรือไม่? การไม่เห็นดอกวันนี้ยืนยันได้หรือไม่ว่าพืชชนิดนั้นไม่มีดอก?
3. ทดลอง: น้ำเคลื่อนในก้านได้อย่างไร?
คำถาม: หลังแช่ก้านขึ้นฉ่ายในน้ำสี เราจะเห็นการเปลี่ยนแปลงภายในก้านหรือไม่?
อุปกรณ์: ก้านขึ้นฉ่ายสดมีใบ 2 ก้าน ขนาดใกล้เคียงกัน แก้วใส 2 ใบ น้ำ สีผสมอาหาร ช้อน กระดาษบันทึก ผู้ใหญ่เตรียมก้านและตัดหน้าตัดให้
- ติดป้าย A และ B เติมน้ำระดับเท่ากัน ใส่สีผสมอาหารใน A ส่วน B ใช้น้ำใส
- ให้ผู้ใหญ่ตัดปลายก้านใหม่ วางก้านขนาดใกล้เคียงกันในแต่ละแก้ว พร้อมกันและในบริเวณเดียวกัน
- คาดการณ์ก่อนเริ่ม จากนั้นสังเกตเวลาเริ่มต้น 30 นาที 60 นาที และติดตามเพิ่มถ้าจำเป็น บันทึกตามที่เห็น
- ให้ผู้ใหญ่ตัดก้านดูหน้าตัด เปรียบเทียบรอยสีภายใน A กับ B แล้ววาดภาพ
สิ่งที่เปลี่ยน: ใส่สีหรือไม่ใส่สีในน้ำ
สิ่งที่ควบคุม: ชนิดและขนาดก้าน ระดับน้ำ ภาชนะ เวลา และบริเวณที่วางให้ใกล้เคียงกัน
สิ่งที่สังเกต: ตำแหน่งและลักษณะรอยสีในก้านหรือใบ
กิจกรรมใช้ก้านที่ตัดแล้ว จึงใช้ศึกษาทางที่น้ำผ่านในก้าน ไม่ใช่การพิสูจน์หน้าที่ของราก ก้านขึ้นฉ่ายที่ใช้เป็นก้านใบ จึงไม่ควรสรุปว่าเป็นลำต้น ผลอาจใช้เวลาต่างกันและไม่จำเป็นต้องเห็นสีขึ้นไปครบภายในหนึ่งคาบ
ความปลอดภัย: ผู้ใหญ่ใช้มีดและเตรียมก้าน เด็กไม่ใช้ของมีคมเอง ไม่ดื่มน้ำสีหรือกินพืชที่ทดลอง ล้างมือและเช็ดสีที่หก
แนวอภิปรายสำหรับครู
รอยสีที่พบตามแนวก้านสนับสนุนว่ามีน้ำเคลื่อนผ่านบริเวณนั้น การไม่พบรอยสีในเวลาสั้นไม่ได้ยืนยันว่าไม่มีการลำเลียง ควรตรวจสภาพก้าน สี และเวลา พร้อมทดลองซ้ำ การทดลอง 2 ก้านมีข้อจำกัด ควรเพิ่มจำนวนตัวอย่างเมื่อทำได้
ใบงาน 1 • สำรวจและเปรียบเทียบพืช
ชื่อ __________________ ชั้น ______ วันที่ __________
พืชชนิดที่ 1 __________________ พืชชนิดที่ 2 __________________
| ส่วน | สิ่งที่เห็นในพืช 1 | สิ่งที่เห็นในพืช 2 | หน้าที่จากการค้นคว้า |
|---|---|---|---|
| ราก | _______________ _______________ | _______________ _______________ | _______________ _______________ |
| ลำต้น | _______________ _______________ | _______________ _______________ | _______________ _______________ |
| ใบ | _______________ _______________ | _______________ _______________ | _______________ _______________ |
| ดอก | _______________ _______________ | _______________ _______________ | _______________ _______________ |
สิ่งที่เหมือนกัน
สิ่งที่ต่างกัน
หลักฐานที่ใช้บอกหน้าที่ของใบคืออะไร?
ใบงาน 2 • บันทึกการทดลองน้ำสี
ชื่อ __________________ ชั้น ______ วันที่ __________
ฉันคาดว่า ______________________________________________
เหตุผล _________________________________________________
| เวลา | A น้ำสี: สิ่งที่เห็น | B น้ำใส: สิ่งที่เห็น |
|---|---|---|
| เริ่มต้น | _________________ _________________ | _________________ _________________ |
| 30 นาที | _________________ _________________ | _________________ _________________ |
| 60 นาที | _________________ _________________ | _________________ _________________ |
| ติดตามเพิ่มเติม ______ | _________________ _________________ | _________________ _________________ |
ภาพหน้าตัดก้าน A และ B พร้อมบอกตำแหน่งที่เห็นสี
ข้อมูลที่สังเกตได้ ________________________________________
คำอธิบายจากข้อมูล _______________________________________
ข้อจำกัดและสิ่งที่จะปรับปรุง ________________________________
ใบงาน 3 • สรุปด้วยหลักฐาน
ชื่อ __________________ ชั้น ______ วันที่ __________
1. อธิบายว่าน้ำจากดินไปถึงใบได้อย่างไร
2. เพราะเหตุใดใบต่างรูปร่างกันจึงอาจทำหน้าที่สร้างอาหารได้เหมือนกัน?
3. ทดลองไม่พบสีในก้านภายใน 30 นาที จะสรุปอะไรได้บ้าง และควรทำอะไรต่อ?
4. วาดผังเชื่อมหน้าที่ของราก ลำต้น ใบ และดอก
แนวคำตอบและเกณฑ์สำหรับครู
ใบงาน 1: ยึดสิ่งที่สังเกตจริง ไม่กำหนดว่าพืชทุกต้นต้องเห็นดอกหรือรากครบ หน้าที่อธิบายจากความรู้และแหล่งค้นคว้า ไม่อนุมานจากรูปร่างเพียงอย่างเดียว
ใบงาน 2: ยอมรับผลที่ไม่พบสีถ้าบันทึกตามจริง ให้แยกข้อมูลกับคำอธิบาย และบอกข้อจำกัด เช่น เวลา จำนวนตัวอย่าง และสภาพก้าน
ใบงาน 3: (1) รากดูดน้ำ ลำต้นลำเลียงสู่ใบ (2) รูปร่างไม่ใช่หน้าที่ ใบสีเขียวทั้งสองสร้างอาหารได้ (3) ยังสรุปว่าลำเลียงไม่ได้ไม่ได้ ควรตรวจและติดตามหรือทดลองซ้ำ (4) เชื่อมหน้าที่ทั้งสี่ถูกต้อง
| เกณฑ์กิจกรรม | คะแนนเต็ม |
|---|---|
| บันทึกข้อมูลจริงและแยกส่วนประกอบได้ | 3 |
| อธิบายหน้าที่สัมพันธ์กับข้อมูล | 3 |
| เปรียบเทียบและบอกข้อจำกัดได้ | 2 |
| ทำตามขั้นตอนและใช้วัสดุอย่างเหมาะสม | 2 |
เป็นเกณฑ์ตัวอย่าง ครูปรับตามวัยและจุดประสงค์ได้ ไม่ควรประเมินจากความสวยของภาพวาดเป็นหลัก
แบบทดสอบก่อนเรียน • 10 ข้อ
ข้อละ 1 คะแนน ไม่มีการจับเวลา ทำก่อนเปิดเฉลย ผลนี้ใช้ทบทวน ไม่ใช่การรับรองผลสัมฤทธิ์
แบบทดสอบหลังเรียน • 10 ข้อ
ข้อละ 1 คะแนน ไม่มีการจับเวลา ทำก่อนเปิดเฉลย ผลนี้ใช้ทบทวน ไม่ใช่การรับรองผลสัมฤทธิ์
ใช้งานและติดตามผล
ไฟล์บทเรียนนี้ตรวจคำตอบในเบราว์เซอร์ ไม่บันทึกคะแนนเข้าบัญชี หากต้องการใช้ระบบประวัติ ให้ใช้ไฟล์นำเข้าข้อสอบที่แนบมา แล้วฝึกผ่านหน้าวิทยาศาสตร์เดิม
ในคลังข้อสอบ เลือกวิทยาศาสตร์ → ป.4 → หมวดชีววิทยา → หัวข้อ “พืช ป.4 — ก่อนเรียน” หรือ “พืช ป.4 — หลังเรียน”
ครูบันทึกคะแนนก่อนและหลังแยกกัน พร้อมดูเหตุผลที่ตอบผิด จำนวน 10 ข้อต่อชุดเป็นเพียงข้อมูลประกอบการทบทวน
ตั้งกระดาษ A4 ปิดหัว–ท้ายเบราว์เซอร์ ตรวจตัวอย่างก่อนพิมพ์ เฉลยข้อสอบแบบพับจะไม่พิมพ์ แต่แนวคำตอบครูเป็นหน้าแยก สามารถเลือกช่วงหน้าที่ต้องการได้
แหล่งอ่านประกอบ: OBEC Content Center: ส่วนประกอบพืช ป.4 และ เอกสารตัวชี้วัด สพฐ. เนื้อหาและโจทย์ในชุดนี้เรียบเรียงใหม่ ไม่ได้คัดลอกข้อสอบจากแหล่งอ้างอิง